گردشگري الكترونيك

نگاهی نو به صنعت گردشگری در هزاره سوم

تحولات سازمان گردشگری در ایران
ساعت ٢:٤٤ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/٥/۱۱ 

نگاهی به تحولات سازمان متولی صنعت گردشگری در ایران ا

از اداره جلب سیاحان

 تا

 سازمان میراث فرهنگی ،صنایع دستی و گردشگری

امروزه توجه به مقوله گردشگري ابعاد گسترده‌اي به خود گرفته و نگرش دنيا به اين صنعت بطور قابل ملاحظه‌اي دچار تغيير و تحول شده است. صنعت گردشگري ميدان وسيعي از فعاليت‌ها را در بر مي‌گيرد، فعاليت‌هايي چون حمل و نقل ، اقامت ، جاذبه‌ها ، پذيرايي، استراحت شامل در بحث گردشگري مي‌باشد.

    همچنين گردشگري بزرگترين و بالاترين فعاليت اجتماعي فرهنگي است كه زمينه آشنايي جهانگردان را با تجارب فرهنگي ديگر ملل فراهم مي‌سازد. به عبارتي گردشگري تلفيقي از فعاليت‌ها و خدمات مختلفي است كه توسط بخش‌هاي مرتبط با صنعت گردشگري و به منظور پاسخ به نياز‌هاي گردشگران و با هدف تأمين رضايت آنان انجام مي‌گيرد كه اين فعاليت‌ها و خدمات با مقصد گردشگري ارتباط نزديكي دارد. مقصد گردشگري در واقع يك منطقه جغرافيايي خاص است كه مورد بازديد گردشگران قرار مي‌گيرد و مي‌تواند شهري، روستايي، منطقه‌اي ، جزيره‌اي و ... باشد. خدمات گردشگري به دو شكل تقسيم مي‌گردد:

الف) خدمات گردشگري مستقيم مانند حمل و نقل دريايي ، زميني، هوايي، واحدهاي اقامتي و پذيرايي ، مراكز تفريح و بازديد و ...

ب) خدمات گردشگري غير مستقيم مانند فعاليت‌هاي مالي ، بيمه‌اي ، پزشكي ، آژانس‌هاي مسافرتي ، سازمان دهندگان تورهاي مسافرتي ، ارتباطات و ... مي‌باشد كه در واقع خدمات غير مستقيم حامي خدمات مستقيم است.

    صنعت گردشگري به شدت تحت تأثير نوع ذهنيت گردشگران از عملكرد افرادي است كه مسئولان ارائه خدمت به آنها هستند. اگر ذهنيت گردشگران از عملكرد ميزبان مثبت باشد تأثير فراواني را در مقاصد گردشگري به ارمغان مي‌آورد و ذهنيت منفي نيز تجربه‌اي تلخ براي گردشگران است. به عبارتي راههاي تأمين نيازهاي گردشگران و چگونگي ارائه خدمات به آنها توسط ميزبانان ، بر ميزان موفقيت در حوزه گردشگري تأثير تعيين كننده‌اي دارد. تأمين رضايت گردشگران ، نيازمند نگرش وسيع و گسترده در حوزه‌هاي اقتصادي ، فرهنگي و اجتماعي جوامع ميزبان است. (( جابر نوروزي جهان صنعت 16 آذر 83))

منطقه خاورميانه در طول تاريخ بشر خاستگاه حدوث تمدن‌هاي بزرگي در درون خود بوده است. لذا ، همواره مورد توجه گردشگران و بويژه گردشگران علمي بوده است و حتي وجود آشوب‌ها و جنگ‌هاي فراوان منطقه هرگز نتوانست از حضور گرم گردشگران به اين مناطق تاريخي مهم جهان بعنوان يك مانع تلقي شود. بطور مثال در سال 2003 ميلادي با وجود جنگ عراق و وضعيت بد اقتصادي و وجود مشكلات امنيتي بيش از 28 ميليون نفر گردشگر يعني تقريباً 4% از مجموع سفرهاي گردشگري به منطقه خاورميانه سفر كردند (از مجموع 694 ميليون گردشگر در جهان) كه نسبت به سال 2002 ميلادي رشد 17 درصدي داشته است.

    با عنايت به استعداد بي‌شمار كشور ايران ، صنعت گردشگري در اين كشور در مقايسه با ديگر كشورهاي منطقه خاورميانه (اردن ، امارت عربي ، تركيه) رشد مطلوبي نداشته است. عواملي چون جنگ ايران و عراق ، تبليغات منفي رسانه‌هاي بيگانه ، نداشتن برنامه جامع گردشگري ، عدم همكاري مناسب دستگاههاي دولتي بصورت فرابخش با سازمان متولي ، عدم بكارگيري نيروهاي متخصص، بي‌توجهي به امر آموزش در ارائه خدمات و محصولات جهانگردي و بسياري موارد ديگر، موجي بازدارنده را در توسعه صنعت گردشگري اين كشور بوجود آورده است.

    براساس اطلاعات منتشر شده، گردشگران ورودي به ايران طي 5 سال گذشته تقريباً ثابت بوده است. همچنين به دليل فقدان برنامه‌ريزي صحيح گذراندن اوقاف فراغت و بالا بودن بهاي سرويس‌هاي ارائه شده در كشور باعث افزايش سفر ايرانيان به كشورهاي همجوار مانند تركيه و دبي شده است. آمار رسمي نشان مي‌دهد تا پايان سپتامبر 2004 فقط500 هزار ايراني به تركيه و بيش از يك ميليون و دويست هزار نفر به امارات متحده عربي سفر كرده‌اند و در واقع يك نوع تراز تجاري منفي بين ايران و اين كشورها بوجود آورده است. (غلام‌زاده 83)

      همچنين براساس بررسي‌هاي انجام شده توسط سازمان جهاني جهانگردي "WTO" مشخص گرديده كه حدود 43 درصد از جهانگردان طبيعت‌گرد بوده و صرفاً براي استفاده از مواهب طبيعي مسافرت مي‌كنند. كشور ايران در رده بنديهاي جهاني در برخورداري از جذابيت‌هاي طبيعي در جهان رتبه ششم را به خود اختصاص داده است كه با توجه به تنوع و پراكندگي اماكن و محوطه‌هاي تاريخي ، فرهنگي و مذهبي در كشور اين منطقه از خاورميانه را از منظر گردشگري مورد توجه جدي گردشگران جهان قرار داده است. وجود سواحل شني و زيبا و بعضاً مجاورت آن با سايبانهاي طبيعي جلگه، جنگل و دامنه‌هاي مشجر، آبشارها ، چشمه‌هاي آب معدني سرد و گرم، پايانه‌هاي گل و گياه ، باغ وحش‌هاي طبيعي ، پرورش دام و طيور و وجود جاذبه‌هاي فراوان تاريخي ، فرهنگي و مذهبي مجموعاً اين خطه از سرزمين خدا، قابليت و توان بسيار بالايي در صنعت گردشگري و توسعه آن بوجود آورده است. اين صنعت در صورت برنامه‌ريزي مي‌تـواند شكوفايي اقتصادي چشمگيري براي كشور بوجود آورد كه براقتصاد كشور نيز اثرات مثبت فراواني خواهد داشت. متأسفانه به دليل عدم توجه كافي به اين صنعت و استعدادهاي بالقوه آن نتوانستيم جاذبه‌هاي گردشگري كشور (طبيعي ، تاريخي و فرهنگي) را به صورت يك محصول گردشگري به گردشگران جهت جذب بيشتر گردشگران ارائه نمائيم.

    عنایت به نقش سازمان متولی صنعت گردشگری به بررسی تاریخ شکل گیری و تغییرات ماهیت و ماموریت این سازمان از ابتدای شکل گیری تا کنون می پردازیم . باشد تا بررسی این وضعیت نقش سازمان متولی و سایر قانون گذاران ناظر بر این سازمان را در شناخت علل وضع موجود رهنمون باشد .

  الف ) تشکیل ادارات  :    

o       اداره جلب سیاحان خارجی و تبلیغات :

      در سال (1314) شمسي، دولت وقت با هدف جلب سياحان و شناساندن مفاخر و  تمدن كهن سرزمين باستاني ايران به خارجيان اقدام به تأسيس يك اداره تحت عنوان  " اداره جلب سياحان خارجي و تبليغات" در بدنه وزارت داخله (كشور) نمود. سپس در سال (1320) شمسي يك شورايي تحت عنوان " شوراي جهانگردي " در داخل وزارت كشور توسط اداره سياسي اين وزارتخانه تأسيس و هفته‌اي يكبار تشكيل جلسه مي‌داده است.

o       اداره امور جهانگردی :

پس از مدتي با توجه به اهميت روزافزون جنبه‌هاي اقتصادي و تحكيم مباني حسن تفاهم ميان افراد كشورهاي مختلف كه مورد توجه دولت وقت قرار گرفت در سال (1333) شمسي در وزارت كشور يك اداره تحت عنوان " اداره امور جهانگردي" تأسيس گرديد.

      از جمله اقدامات اين اداره " تدوين قوانين و مقررات ورود و اقامت اتباع بيگانه " را مي‌توان نام برد. به دنبال آن در سال 1340 شمسي يك شورايي تحت عنوان " شوراي جهانگردي"  در اداره امور جهانگردي وزارت كشور با تركيب 12 نفر از نمايندگان وزارتخانه‌ها و مؤسسات دولتي بعلاوه سه نفر از افراد صاحب‌نظر و مطلع در امر جهانگردي تأسيس گرديد. حسب تصويب‌نامه هيئت وزيران وقت، اين شورا وظيفه تعيين خط و مشي و برنامه‌هاي اجرايي اداره امور جهانگردي وزارت كشور را در سطح عالي نظارت بر عهده گرفت.

ب) ارتقاء ادارات به سازمان :    

o       سازمان جلب سیاحان :    

     صنعت گردشگري رفته رفته جاي خود را ميان ساير صنايع كشور باز نمود بطوريكه سازماني تحت عنوان " سازمان جلب سياحان " در سال 1342 بدليل سرعت رو به افزايش صنعت گردشگري و اقبال گردشگران خارجي براي مسافرت به كشور ايران و توسعه مواصلات و ارتباطات كشور جهت هماهنگي و نظارت بر كليه فعاليت‌هاي جهانگردي كشور تأسيس گرديد. اين سازمان داراي يك شورا با تركيب وزارتخانه‌هاي اقتصاد، كشور ، فرهنگ و هنر، سازمان برنامه و بودجه ، كانون جهانگردي ايران و سه نفر صاحب‌نظر و مطلع به پيشنهاد سرپرست سازمان و تصويب نخست وزير بود. اعضاي اين شورا به مدت 2 سال انتخاب و بصورت افتخاري انجام وظيفه نموده و انتخاب مجدد آنان بلامانع بود. همچنين جلسات آن هر 2 ماه يكبار تشكيل مي‌گرديد.

ج) ارتقاء سازمان به وزارت  :    

     در سال (1353) شمسي با الحاق سازمان جلب سياحان در وزارت اطلاعات اين وزارتخانه به عنوان " وزارت اطلاعات و جهانگردي " تغيير نام يافت. بر اين اساس سياستگذاري و هماهنگي امور جهانگردي كشور به يكي از معاونت‌ها و چند شركت وابسته به اين وزارتخانه واگذار گرديد.

  د)تنزل از وزارت به سازمان ، تشکیل سازمان ایرانگردی و جهانگردی  :    

        با پيروزي شكوهمند انقلاب اسلامي ايران كه در 22 بهمن 1357 به فتح اول خويش نائل گرديد ابتداء وزارتخانه‌اي تحت عنوان " وزارت ارشاد ملي" و سپس " وزارت ارشاد اسلامي " با ادغام وزارتين اطلاعات و جهانگردي و فرهنگ و هنر تشكيل و نهايتاً  "وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي " تسجيل گرديد. سپس به موجب مصوبة شورايعالي اداري كليه وظايف و مأموريت‌هاي مربوط به امور سياحتي ، زيارتي، ايرانگردي و جهانگردي را كه در قالب " معاونت امور سياحتي و زيارتي " در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي سازمان دهي شده بود به " سازمان ايرانگردي و جهانگردي " منتقل تا در قالب اين سازمان فعاليت خود را ادامه دهد.

     اين سازمان داراي يك شورايعالي تحت عنوان " شورايعالي ايرانگردي و جهانگردي" به موجب ماده 2 قانون توسعه صنعت ايرانگردي و جهانگردي مصوب 1370 مجلس شوراي اسلامي بود. اين شورا با تركيب 7 وزير به رياست معاون اول رييس جمهور و تعدادي افراد صاحب‌نظر و مطلع بدون حق رأي فعاليت خود را تا پايان سال 82 با تشكيل 13 جلسه (ميانگين هر سال يكبار) ادامه داد و در اين مدت حدود 67 موضوع در اين شورا طرح و مورد تصويب قرار گرفت.

و)ارتقاء به حوزه سازمانهای  نهاد ریاست جمهوری ، تشکیل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری :   

       در سال 1382 براساس تصويب قانون تشكيل سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري توسط نمايندگان مجلس شوراي اسلامي سازمان ايرانگردي و جهانگردي و سازمان ميراث فرهنگي سابق با كليه اختيارات ، تعهدات ، امكانات ، نيروي انساني و ... از بدنه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي منتزع و زير نظر رياست جمهوري تحت عنوان " سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري " فعاليت خود را آغاز نمود. همچنين حسب ماده 3 قانون تشكيل سازمان ، يك شورايي تحت عنوان "شورايعالي ميراث فرهنگي و گردشگري "است .

 ه)حذف سازمان موازی ؛ تشکیل سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری :   

    در تاريخ 16/1/85 شورايعالي اداري كشور در يكصدمين جلسه خود، سازمان صنايع دستي كشور را از وزارت صنايع و معادن با كليه اختيارات ، تعهدات ، امكانات ، نيروي انساني و غيره منتزع و به سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري الحاق نمود تا اين سازمان تحت عنوان " سازمان ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري " به فعاليت خود ادامه بدهد  .

آنچنان که ملاحضه می گردد ؛ اندیشه بهره گیری از قابلیت های صنعت گردشگری در حوزه سازمان های دولتی کشور از سابقه و تاریخی هفتاد ساله برخوردار است ، و در طول این هفتاد سال تولی این صنعت از سطح یک اداره تا وزارت پیش رفته و پس از رکود مجددا به سطحی قابل قبول در حوزه سازمانهای نهاد ریاست جمهوری یافته است . اما نکته جالب توجه این است که در یک نگاه سطحی حضور  این سازمانها در مقایسه با حضور جهانگردان ؛ خدمات اقامت و پذیرائی تاریخی دیر پا نیست ، وبسیاری از مشکلات نتیجه شکل گیری و اقدام برای تاسیس اداره جلب سیاحان پس از شکل گیری خدمات گردشگری و حضور سیاحان در ایران است ؛ و به عبارتی اگر این ادارات و ...... شکل نمی گرفت چه بسا تا کنون صنعت گردشگری کشور خود به سامان رسیده بود . بدیهی است تغییر رویکردها و جایگاه متولی این صنعت از اداره تا سازمان فعلی ( میانگین هر 10 سال یک تغییر جایگاه متولی ) خود زیان های فراوانی را برای صنایع گردشگری و صنایع وابسته فراهم ساخته است .  


کلمات کلیدی: